زیر ساخت ها و چهارچوب قانونی سفر در ایران پیش از اسلام

تاریخچه گردشگری در ایران به سالها پیش از عصر هوانوردی و بخار باز می گردد، بر اساس یافته های کنونی فلات ایران از هزاره چهارم پیش از میلاد(عصر برنز) راه ارتباطی تجاری میان ساکنان منطقه جیحون و اقوام آسیای میانه بوده است.(رجب نیا،1377) در هزاره سوم پیش از میلاد شهر باستانی شوش به عنوان یکی از بزرگترین و بنام ترین مراکز اقتصادی و بازرگانی جهان به شمار می رفته است.(نیرنوری،1375) با آغاز حکومت اقوام آریایی راه ها در ایران گسترش یافت، در دوران مادها راههایی تحت عنوان کاروان رو احداث گردید، با آغاز حکومت هخامنشیان کاروانسراهای بسیاری برای رفاه حال مسافران احداث گردید، جاده شاهی نیز به طول 2680 کیلومتر احداث گردید که از شهر ساردس در آسیای صغیر آغاز و تا پرسپولیس پایتخت آن زمان ایران امتداد داشت.(معین،1349) در این دوران برای سفر میان ساتراپ ها نیاز به مدرکی شبیه به پاسپورت امروزه بود که مقامات ساتراپ ها آن را صادر می کردند که کلیه وسایل حمل شونده توسط مسافران نیز در آن ثبت می گردید.(یزدی مهریزی،1390) اشکانیان را بنیانگذار جاده باستانی راه ابریشم می دانند، این جاده که با مرکزیت تیسفون، غربی ترین امپراطوری جهان آن زمان یعنی روم را به شرقی ترین تمدن یعنی چین متصل می نمود،در آمد فرآوانی را برای فرمانروایان و تجار ایرانی فراهم آورده بود.(ثلاثی،1376) بر اساس شواهد تاریخی یکی از نخستین زمانهایی که عوارض راهداری به صورت گسترده دریافت گردید در این دوران بود و دولت اشکانی سود کلانی را از این راه بدست می آورد.(کشاورز،1351) گمرک در این دوران به معنایی نزدیک به امروز مورد استفاده گرفت وکالاهای وارداتی برای اولین بار شامل عوارض و گمرک گردید،(یزدی مهریزی،1390) دولت اشکانیان با استفاده از بخشی از این درآمد به نگهداری راهها و با بخش دیگری از درآمد حاصله به حفر چاه و احداث کاروانسرا نیز اقدام می نمود.( بهار،1357) ساسانیان نیز ضمن حفظ شهر تیسفون به عنوان مرکز جاده ابریشم به حفظ و مراقبت از این جاده پرداختند و به اتصال راههای دیگر به این شاهراه اقدام نمودند.(یاسمی،1351) اما شاید یکی از بزرگترین دستاوردهای این دوره در عرصه سفر ایجاد شاهراه آبی راه ادویه بود که از خلیج فارس تا سواحل شبه قاره هند امتداد پیدا می کرد.(ثلاثی،1376) آنگونه که از متن شاهنامه می توان برداشت نمود، در این دوران برای گذر از مرزهای ایران نیاز به اجازه نامه ای از طرف شاه بود که می توان به عنوان پاسپورت از آن نام برد.(مجتهدزاده،1386) بر اساس آنچه گفته شد و آن چیزی که اسناد تاریخی نشان می دهند، سرزمین ایران در طول تاریخ پیش از اسلام به عنوان شاهراهی حیاتی برای انجام سفر و تجارت بود، ازین رو می توان از آن به عنوان یکی از سردمداران و پیشگامان توسعه زیرساخت ها و راههای مسافرتی در جهان باستان یاد نمود.